Een serie achtergrondverhalen over de klassiekers uit de kantoorbranche. Producten die we dagelijks gebruiken of gebruikten maar waarvan we het verhaal niet kennen, soms deels of zijn vergeten. Onze columnist en BOP-jurylid Jos van Dalfsen gaat op zoek naar het verhaal, maar probeert ook verrassende zaken boven water te krijgen waarvan je denkt: ‘hoe zo?’ of ‘nooit geweten’. Na het verhaal achter de paperclip, de Post-it, de schrijfmachine, het potlood, papier, de ordner, de schaar, de vulpen en de balpen is nu de beurt aan het notitieboekje. Het blijft een onmisbaar hulpmiddel voor gedachten, verslagen en creatieve invallen.
De geschiedenis van het notitieblok gaat terug tot de oude beschavingen. Dan denken we aan het oude Egypte, waar men papyrusrollen gebruikte om informatie vast te leggen. De rollen waren efficiënt voor opslag, maar misten het gemak van draagbaarheid. Na verloop van tijd maakte de rolvorm plaats voor losse vellen perkament, wat een revolutie teweegbracht in de manier waarop mensen informatie vastlegden. Boeken werden gemaakt door vellen papyrus of perkament te vouwen en samen te binden, waardoor een handzamer en draagbaar formaat ontstond. Deze ontwikkeling legde de basis voor de notitieboekjes die we vandaag de dag gebruiken. Met de uitvinding van papier in het oude China begonnen notitieboekjes een nieuwe vorm aan te nemen. Tijdens de renaissance werd papier toegankelijker in Europa, wat leidde tot de opkomst van notitieboekjes zoals we die nu kennen. Deze vroege notitieboekjes hadden vaak leren of stoffen omslagen, die de kostbare geschreven inhoud beschermden.
In 1690 opende William Rittenhouse de eerste papierfabriek in Noord-Amerika. In 1770 ontving John Tetlow een patent op een machine die lijnen op papier tekende, die voorheen moeizaam met de hand moesten worden aangebracht. De vroegst bekende zakagenda is terug te voeren op de beroemde reis van Lewis en Clark van het oosten naar het westen van de VS, begin 19e eeuw. In de jaren 1860 debuteerde het compositienotitieboek in Frankrijk en Duitsland – het beroemde marmerpatroon was geïnspireerd op druktechnieken uit het vroege China en Japan.
De industriële revolutie bracht vooruitgang in productietechnieken, waardoor notebooks op grotere schaal geproduceerd konden worden. Bedrijven produceerden hoogwaardige notebooks die breed werden omarmd door schrijvers, kunstenaars en denkers. De eerste notitieblokken werden in 1888 gemaakt door Thomas W. Holley; hij gebruikte restjes papier van de papierfabriek waar hij werkte. Men denkt dat het spiraalnotitieboek rond 1924 debuteerde; een Engelse uitvinder genaamd Edward Podosek wordt vaak gecrediteerd voor deze innovatie. Mead begon in de jaren zeventig met de massaproductie van schrijfblokken en besloot de marmeren kaft, die al sinds de jaren 1860 bestond, te behouden.
Notitieboekontwerp heeft de laatste tijd een ware renaissance doorgemaakt. Merken als Leuchtturm1917, Rhodia en Moleskine omarmen creativiteit en innovatie en bieden diverse functies aan, zoals verschillende papiersoorten, speciale lay-outs en aanpasbare notebooks die naadloos integreren met digitale apparaten. De mogelijkheden zijn eindeloos. Hoewel er nu digitale opties bestaan zoals de Rocketbook, die in 2015 debuteerde, blijven ouderwetse papieren notitieboeken een onmisbaar item in ons leven.
Leuchtturm begon in 1917 in Duitsland als een uitgeverij voor postzegelalbums. In 1948 werd Leuchtturm Albenverlag opgericht in Hamburg door Paul Koch, waarna het bedrijf in 1962 internationale expansie begon onder leiding van Kurt Stürken. Tegenwoordig is de vierde generatie, Axel en Max Stürken, aan het roer en staat het bedrijf, met de merknaam Leuchtturm1917 (gelanceerd in 2005), bekend om zijn hoogwaardige notitieboeken en schrijfwaren. Het merk heeft zijn naam te danken aan de vuurtoren (Leuchtturm in het Duits), een symbool van navigatie en oriëntatie. De notitieboeken staan bekend om hun hoogwaardige papier, duurzame binding en functionele details zoals paginanummers, inhoudsopgaven en opbergvakken.
De Moleskine lijkt misschien een tijdloos icoon dat ooit door grootheden als Van Gogh, Picasso en Hemingway werd volgekrabbeld, maar laat je niet foppen. De romantiek van dat beeld klopt, maar het merk Moleskine zelf is pas in de jaren negentig bedacht. Het begon allemaal in het 19e-eeuwse Parijs, waar eenvoudige zwarte carnets met oliegebonden kaft gretig aftrek vonden bij kunstenaars en schrijvers. Bruce Chatwin, een Britse reisschrijver, noemde ze liefdevol carnets moleskines in zijn boek The Songlines (1987) en daarmee was een naam geboren. Pas in 1997 werd het eerste officiële Moleskine-notitieboekje geproduceerd, op initiatief van de Italiaanse uitgever Modo & Modo. Met oog voor nostalgie en een sterk gevoel voor merkverhaal bliezen zij het oude Parijse carnet nieuw leven in, compleet met elastieksluiting, afgeronde hoeken en het beroemde achtervakje. Sindsdien groeide Moleskine uit tot een lifestylemerk dat staat voor creativiteit, reizen en zelfexpressie. De notebooks werden verkocht in boekwinkels – niet in kantoorboekhandels – om de connectie met cultuur en intellect te onderstrepen. Met samenwerkingen met onder andere Lego, Harry Potter, Star Wars en Marvel, en een uitbreiding naar agenda’s, tassen en digitale tools, laat Moleskine zien dat een notitieboekje veel meer kan zijn dan papier tussen twee kaften.
Hoewel het klassieke notitieboek vaak het podium krijgt, bestaat er een hele wereld aan varianten die elk hun eigen functie en charme hebben. Denk aan kladblokken voor snelle aantekeningen, agenda’s en planners voor overzicht en rust, college- en spiraalblokken voor scholieren en studenten, bullet journals als leeg canvas voor creatievelingen, smart notebooks als brug tussen papier en digitaal, project- en vergaderboeken met vaste structuren, luxe notitieboeken met leren kaften en handgeschept papier, en stenoblokken die compact en praktisch zijn.
Mijn persoonlijke favoriet is Midori. Niet de Japanse meloenlikeur, maar het lederen notitieboek dat volledig naar eigen smaak kan worden ingericht. Je koopt een starterspakket met een lederen cover, blanco notitieboek, katoenen hoes en reserve elastiek. Het leer van de Traveler’s Notebook wordt gemaakt in Chiang Mai, Thailand, en wordt mooier naarmate het langer wordt gebruikt. Elk omslag wordt met de hand gemaakt en elke kras vertelt iets over de reis van de eigenaar. De vullingen zijn gemaakt van Midori’s originele dagboekpapier, speciaal ontwikkeld voor optimaal schrijfcomfort en volledig vulpenvriendelijk. Dankzij het eenvoudige ontwerp kan het boekje worden gepersonaliseerd met behulp van 24 verschillende refills. In 2016 bedacht Midori het concept van de Traveler’s Notebook; tien jaar later werd het jubileum gevierd met de oprichting van Traveler’s Company. Het bedrijf zelf werd opgericht in 1950. In de jaren zestig werd het populaire MD-papier ontwikkeld, dat nog steeds de basis vormt voor alle Midori-notitieboeken.
Op de hoek van het Neude in Utrecht is kantoorspeciaalzaak Lorjee gevestigd, een van oudsher bekende naam in de stad. Wie het heeft over keuze in soorten, maten en merken kan hier terecht. Ze voeren meer dan dertig verschillende merken, niet alleen ingekocht in Europa maar ook in Japan. Het doel is een onderscheidend aanbod, waardoor klanten vaak spontaan keuzestress ervaren.
Op de Zuidpool is ooit een notitieboekje gevonden van een van de reisgenoten van ontdekkingsreiziger Robert F. Scott. Het honderd jaar oude boekje was van fotograaf, arts en bioloog George Murray Levick en werd aangetroffen vlak bij het basiskamp van de expeditie. Het bevatte belangrijke aantekeningen over de foto’s die Levick maakte tijdens zijn onderzoek. Het boekje, dat een eeuw lang sneeuw en vrieskou heeft doorstaan, is volledig hersteld en gedigitaliseerd.
Ben je zelf ook zo’n liefhebber van mooie notitieboekjes? Dan heb je er vast een paar ongebruikt in de kast liggen. Vaak koop je ze impulsief omdat ze zo mooi zijn, of krijg je ze als relatiegeschenk, en vind je het zonde om erin te beginnen. Op de website van My Lovely Notebook staan wel zeventig ideeën voor het gebruik van notebooks. Ook musea bieden tegenwoordig in hun shops thematische notitieboekjes aan, gekoppeld aan lopende tentoonstellingen, als tastbare herinnering voor thuis.
Van de bescheiden boekrollen uit het oude Egypte tot de prachtig vormgegeven notitieboekjes van vandaag: de evolutie van het notitieboekje getuigt van het menselijke verlangen om gedachten en ideeën vast te leggen en te bewaren. Naarmate de technologie zich verder ontwikkelt, zullen notitieboekjes zich waarschijnlijk blijven aanpassen en integreren met digitale tools, terwijl ze hun tijdloze aantrekkingskracht behouden. Dus de volgende keer dat je je favoriete notitieboekje oppakt, sta dan even stil bij de lange reis die het heeft afgelegd om de onmisbare metgezel te worden die het vandaag de dag is.
